Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 κάτι άλλαζε στη σχέση της ελληνικής κοινωνίας με το σχετικά πρόσφατο παρελθόν της. Η αναδυόμενη αντιδεξιά παράταξη, με αιχμή του δόρατος τη νεοσύστατη Ένωση Κέντρου, προσπαθούσε να οριοθετήσει τον εαυτό της ως μια δύναμη αφενός προοδευτική, αφετέρου με «εθνικές» περγαμηνές. Το ιδανικό όχημα γι’ αυτή την ατζέντα ήταν το ηρωικό παρελθόν των αρχών του 20ού αιώνα και ιδίως ο βενιζελισμός, με τον οποίο το Κέντρο ούτως ή άλλως προσπαθούσε –όχι πάντα επιτυχώς– να αναπτύξει μια σχέση συνέχειας και γενεαλογίας. Έτσι, ταυτόχρονα με την έναρξη της λεγόμενης «πορείας προς τον λαό», ο «Ανένδοτος Αγώνας» εναντίον της κυβερνώσας Δεξιάς μετατράπηκε και σε έναν πόλεμο της ιστορίας.
Ιδίως από την άνοιξη του 1962, οι εφημερίδες του Κέντρου –από τις πιο προσεκτικές, όπως το Βήμα, μέχρι τις πιο συγκρουσιακές, όπως η Αθηναϊκή, και από τις παλαιότερες, όπως τα Νέα μέχρι τις πιο πρόσφατες, όπως η Ελευθερία– άρχισαν να δημοσιεύουν ταυτόχρονα ιστορικά αναγνώσματα σε συνέχειες για τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Στηριζόμενες σε μια ήδη υπάρχουσα ιστοριογραφική παραγωγή αλλά και σε νέες έρευνες, οι εφημερίδες του Κέντρου σημείωσαν απότομες αυξήσεις πωλήσεων και συνδύασαν τις πολιτικές χρήσεις του παρελθόντος με παραδοσιακές αντιλήψεις για την ιστορία ως «απαγορευμένη» γνώση που δίδασκε την αλήθεια και χάραζε οδούς για το μέλλον.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν τα αναγνώσματα του διδάσκοντα στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης Πολυχρόνη Ενεπεκίδη στις εφημερίδες του Συγκροτήματος Λαμπράκη, και συγκεκριμένα τα «Μυστικά αρχεία της Βιέννης» στο Βήμα (13/11/1960-16/2/1961) και το «Βασιλικό αντάρτικο» στα Νέα (5/3-19/4/1962). Ο Ενεπεκίδης εμπλούτισε τη φιλοβενιζελική ιστοριογραφία με την έκδοση πρωτογενών διπλωματικών πηγών από τις Κεντρικές Δυνάμεις του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα οποία σχολίαζε με ένα ιδιαίτερα γλαφυρό ύφος, απευθυνόμενος συχνά στους αναγνώστες σε β΄ πληθυντικό. Ο βασικός του στόχος ήταν να αφήσει τα αρχεία να μιλήσουν «αδιαμεσολάβητα» –μια επιλογή που, όπως σημείωνε τότε σε αμφίθυμη κριτική του ο αριστερός ιστορικός Νίκος Ψυρούκης, δεν χαρακτηριζόταν από επιστημονική αυστηρότητα αλλά πετύχαινε απόλυτα τον στόχο της «πλατιάς εκλαΐκευσης πολιτικών στόχων». Οι στόχοι αυτοί ήταν σαφείς: να καταδειχθεί ότι ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε πράξει ορθά συγκρουόμενος με τον βασιλιά Κωνσταντίνο Α΄, καθώς ο τελευταίος ήταν στην πραγματικότητα «πράκτορας» του Γερμανού αυτοκράτορα.
Τα κείμενα του Ενεπεκίδη συγκεντρώθηκαν ήδη εντός του 1962 στο εξαιρετικά δημοφιλές, μέχρι σήμερα, βιβλίο Η δόξα και ο διχασμός από τις εκδόσεις Μπίρη, οι οποίες στη μεταπολεμική περίοδο εξέδιδαν ούτως ή άλλως ανάλογα έργα. Ο λόγος του Ενεπεκίδη αποδείχθηκε ιδιαίτερα επιδραστικός, εκπληρώνοντας κομβικές στοχεύσεις της ποπ ιστοριογραφίας: συνομίλησε ευθέως με την πολιτική επικαιρότητα –ιδίως δίνοντας επιχειρήματα στην Ένωση Κέντρου και τους συμμάχους της–, συνδύασε την πρωτογενή έρευνα με ένα σαφές ερμηνευτικό σχήμα, και κωδικοποίησε το παρελθόν μέσα από μια κεντρική πλοκή που διαχώριζε το ορθό από το λανθασμένο, το παράδειγμα προς μίμηση από εκείνο προς αποφυγή, και, όπως το έθετε ο ίδιος, το φως από το σκοτάδι.
Χρήστος Τριανταφύλλου